×

منوی بالا

منوی اصلی

دسترسی سریع

اخبار سایت

true
true

ویژه های خبری

true
    امروز  پنج شنبه - ۱۳ بهمن - ۱۴۰۱  
true
true
سد سازی عامل توسعه یا مرگ خاموش اکوسیستم: دکتر مهری جوانمرد عضو هیات علمی دانشگاه پیام نور لرستان


بیشتر از یک قرن است که انسان سدها را به عنوان منبع تامین انرژی برق، آب کشاورزی، کنترل سیل های ویرانگر و مدیریت رودخانه ها احداث و مورد بهره برداری قرار می دهد. در ابتدا میزان رضایت مندی از این سازه های بزرگ دست بشر بالا بود و حتی برخی آن را نماد قدرت می دانستند و کشورها برای ساختن سدهای بزرگتر بر روی رودخانه های خروشان تر مسابقه می گذاشتند اما به تدریج اثرات مخرب سدها بر روی محیط زیست و حتی زندگی انسان ها مشخص شد. آمریکا در دوره های مختلف ،الگوی سدسازی بسیاری از کشورها و از جمله کشورمان بوده است اما روند های تازه ای در زمینه نوع نگاه به سد در این کشور و دنیا به وجود آمده است. نکته اینجاست این رویکرد علمی تازه در غرب، به دلیل نداشتن رانت مالی و سود اقتصادی، چندان به مذاق برخی مسئولان کشورمان مطلوب نبوده است و از آن سخن نمی گویند.البته در کشورمان لابی سدسازی به علت منافع چند هزار میلیارد تومانی که برای ساخت هر سد وجود دارد ،مانع از اقدامی عقلانی در جهت احیاء وحفظ محیط زیست می شود. حال آنکه هر مسئول و انسان دلسوز برای بشریت، حیوانات، اقلیم و زمین های ایران باید یکبار برای همیشه تصمیمی عاقلانه بگیرد و بین منافع شخصی و توسعه پایدار محیط زیست، دست به انتخاب بزند.


امروزه در کشورهای مختلف جنبش های ضد سد سازی و تخریب سدها شکل گرفته است. برای مثال در نتیجه اقدامات این جنبش در کشور ایالات متحده آمریکا، از سال ۱۹۱۲ تا امروز ۴۶۵ سد در ایالات متحده تخریب شده است که ۲۷ سد، سدهای بزرگ بوده‌اند. تنها در دهه ۹۰ میلادی نیز، ۱۷۷سد در آمریکا از بین رفته است. به نوشته تارنمای «American Rivers» کارشناسان در آمریکا اعتقاد دارند حذف سدها در دوره همه گیری کرونا می تواند به احیای دوباره اقتصاد جوامع محلی منجر شود و سلامت ماهی، حیات وحش و رودخانه ها را هم به دنبال داشته باشد.


تاثیر سدها بر تغییر خصوصیت های طبیعی سیستم رودخانه ها


اکنون حذف سدها در اروپا پذیرفته شده ترین روش برای احیای رودخانه ها و زمین های اطراف آن است. چراکه با سدسازی آب در حال گردش راكد می شود . جرون ون هرك، مدیر پروژه تخریب سدها(در غرب اسپانیا)اظهار نمود: سدها خصوصیت های طبیعی سیستم رودخانه را تغییر می دهند و حذف آنها ترمیمی برای رودخانه ها به حساب می آید.
بر مبنای جدیدترین گزارش آژانس محیط زیست اروپا مشخص شد، ۶۰ درصد از آب های سطحی اروپا در وضعیت نامساعد محیطی قرار دارند. هند، سومین كشور بزرگ سازنده سد در جهان بعد از چین و ایالات متحده، دارای بیشتر از ۵۰۰۰ سد بزرگ است.در چند دهه گذشته در هندوستان درگیری هایی به علت سهم آب رخ داده و ایالت ها به علت سدسازی رودخانه ها و كاهش سهم آب مشاجره داشتند.اکنون ثابت شده است كه ازنظر زیست محیطی، تخریب سدها، كارآمدترین و مقرون به صرفه ترین اقدامات برای احیاء رودخانه است.آبگیری مجدد رودخانه ها از راه حذف سد امکان پذیر خواهد شد. به اعتقاد متخصصان حذف سدها موجب تامین پایدار آب سالم برای مناطق شهری و روستایی اطراف شده است.

تأثیر سدها بر حیات وحش


بر مبنای آمار صندوق جهانی طبیعت (WWF) و بنیاد جهانی مهاجرت ماهی ها، حالا كمتر از یك درصد رودخانه های اروپا آزادانه جریان دارند، اما زمانی كه جانوران آبزی نتوانند از مسیری خویش را به مناطق معینی برسانند و با موانع مواجه شوند، تولیدمثل آنها مختل می شود.هم اكنون، چندین گونه ماهی، ازجمله ماهی قزل آلا و ماهیان خاویاری، در برخی از كشورها به صورت كامل ناپدیدشده اند و مهمترین تاثیر آن بر وضعیت معیشت ماهیگیران است.طبیعت وحشی كنار رودخانه های اروپا در طولانی مدت كاهش یافته است.


تأثیر سد ها بر كیفیت خاك


سدها بر كیفیت خاك هم تاثیر دارند. رسوبات و سایر مواد مغذی در سازه ها گیر می كنند و سبب می شوند تا رسوب كمتری به دلتای رودخانه برساند. سدها از حرکت لجن ‌های حاصلخیز به سمت پایین رودخانه جلوگیری می ‌کنند و باعث می‌شوند تا کشاورزان برای حاصلخیز کردن زمین‌ های زراعی خویش، ناگزیر از مواد و کودهای شیمیایی بیشتری استفاده کنند.همچنین بالا آمدن آب در سدها، نمک ‌ها را به سطح رودخانه آورده و موجب بایر شدن زمین‌ های کشاورزی بالادست می شود.


کارشناسان، خشک شدن تالاب‌ها و به تبع آن جابه‌جایی جمعیتی و تحت تاثیر قرار دادن لانه‌گزینی پرندگان، فرسایش خاک و تخریب اکوسیستم‌های حاشیه رودخانه‌ها را از بارزترین اثرات سدسازی بی‌رویه می‌دانند. افزون بر این، سدسازی بی‌رویه موجب خشک ‌شدن تالاب ‌ها شده است. از جمله این تالاب ها که به خاطر سدسازی های بی رویه در چند سال اخیر در کشورمان خشک شده اند می توان به تالاب ‌هایی مانند تالاب گاوخونی در اصفهان و تالاب‌های استان خوزستان (مثل هورالعظیم) اشاره کرد. این در حالی است که «دکتر کوثر»، استاد مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس بر این نکته تاکید می‌کند که اصولا ایران به دلیل داشتن ذخایر آبرفت ‌های درشت‌دانه، نیازی به سدسازی ندارد و می‌توان کمک کرد که در این آبرفت ‌ها آب کافی ذخیره شود. طبق برآوردها، ارزش اقتصادی این آبرفت ها در حدود ۱۲ هزار میلیارد دلار است که در صورت بی توجهی به این ثروت و موهبت عظیم خدادادی با اعمال مدیریت ناصحیح و تغییرکاربری به نحو غیر اصولی و غیرمنطقی این ثروت عظیم که زمینه تولید و اشتغال میلیون ها نفر را می تواند فراهم کند، رو به زوال و نابودی خواهد گذاشت.
تاثیر سد ها بر اقتصاد جوامع محلی علاوه بر این طبق بررسی ها، ساختن سد در اغلب موارد موجب رونق اقتصادی نواحی پایین‌دست و فقر نواحی بالادست می‌شود. همچنین توهم فراوانی آب در پشت سدها موجب می‌شود که مصرف آب بیشترشود. ضمن آنکه معمولاً از مردم محلی برای احداث سد نظر خواهی نمی شود و مردم در احداث آنها مشارکت نمی نمایند و عمدتاً این نوع پروژه ها با هزینه های دولت انجام می گردد.یکی دیگر از آثار مخرب سدسازی آن است که در بسیاری از موارد سد سازی آب جدیدی استحصال نمی کند، بلکه آب را از یک منطقه گرفته و در منطقه ای دیگر ذخیره می کند؛ یعنی با آبادی یک جا ممکن است خرابی محل دیگری را به ارمغان آورد. افزون بر این معمولاً احداث سد در شرایط موجود مناطق خشک و نیمه خشک موجب تلف شدن حجم زیادی از آب بوسیله تبخیر می گردد. بویژه اینکه برخی سدها بدلیل نداشتن شبکه های آبیاری و زهکشی سال ها بصورت حوضچه تبخیر عمل می نمایند و تا به مرحله بهره برداری برسند بخش زیادی از مخازن آنها توسط رسوب پر می شود.

ساخت سد در ایران


با ورود ایران به هشتمین سال خشکسالی(مخصوصا بوشهر و استانهای همجوار استان بوشهر و نواحی جنوب شرق و شرق کشو) طبق گفته ناسا ایران “از ۸ سال پیش وارد دوره ۳۰ سال خشکسالی شده است.”…و اگر دولت ، متخصصان و کل جامعه به فکر اتخاذ تدابیر و تصمیم های علمی و عملیاتی نباشند تا ۱۰ سال آینده ایران،کاملا” بیابان خواهد شد…در شرایطی که محافل علمی و مقالات متعدد آکادمیک سد سازی رافعالیتی بیابان زا می دانند که سالانه میزان ۵ میلیارد متر مکعب یا بیشتر از آب کشور در شرایط خشک ایران و سطح تبخیر بالا از پشت سدها تبخیر می شود. علیرغم واقعیات ذکر شده همچنان این صنعت در کشورهای در حال توسعه مانند کشور ما رونق دارد در حالی که بازار آن در کشورهای توسعه یافته، برچیده شده است. در شرایط ذکرشده و با توجه به آخرین برآوردها و احتمالاتی که در بحث‌ تغییر اقلیم داده می‌شود و رسیدن به این نقطه ،که شرایط بارش‌ها از شرایط معتدل تبعیت نخواهد کرد و رادیکالیزم آب و هوایی خواهیم داشت و ممکن است چند سال خشک داشته باشیم و بعد با ترسالی مواجه شویم.


آیا زمان آن نرسیده که با یک نگاه جامع وتخصصی به درک دقیق‌تری از شرایط آبی کشوربرای اقدامات عینی و واقعی برسیم تا اگر تغییراتی لازم است اعمال شود؟

آیا اقدامات مسئولان و مجریان ما در سطح ملی ،منطقه ای با تکیه بر داده های علمی تخصصی است یا همچنان تصمیمات هیجانی و تعصب گرایانه در جامعه ما اولویت اجرا دارد؟ آیا اصرار بر هزینه های چند هزار میلیاردی در خصوص احداث سدها ی مانده از دهها سال قبل (مانند سد معشوره و دهها سد دیگر) با پیشرفت های اجرایی لاک پشتی، در مناطق مختلف استان لرستان کارشناسی شده و با لحاظ نمودن بررسی های علمی جامع و به روز دنیاست؟


آیا وقت آن نرسیده که همگام با پیشرفت های علمی دنیا به فکر عملیاتی نمودن روشهای جایگزین
سد سازی در کشور و استان لرستان باشیم تا بلکه بتوانیم تب داغ سد سازی در کشور را مهار کنیم؟


آیا برای پدیده” آغازمهاجرت اقلیمی در ایران”(به گفته رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی در گفتگو با همشهری)و هجوم ساکنان مناطق جنوب وجنوب شرق وکویر مرکزی ایران به سمت سواحل شمالی کشور به دلیل فراوانی آب وهوای بهترتدبیری اندیشیده اید؟


و تاسف برانگیزتر اینکه چرا با وجود آثار مخرب و زیان بار سدسازی و تجارب کشورهای دنیا در تخریب سدها، طبق اعلام مسئولان در وزارت نیرو هم اکنون ۶۷۲ سد در دست بهره‌برداری، ۱۲۰ سد در دست ساخت و ۱۷۶ سد در دست مطالعه قرار دارد؟ همچنین در طی دولت یازدهم و دوازدهم، طبق گفته مسئولان، حدود ۳۸ هزار میلیارد تومان برای احداث سد و شبکه های آبرسانی هزینه شده است؟
در مجموع باید گفت با توجه به آثار مخرب سدسازی و تجارب کشورهای مختلف در تخریب سدها به خاطر مسائل زیست محیطی، گزینه های متعددی با توجه به تنوع و پیچیدگی شرایط کشور اسکندر زند – مرجع ملی کنوانسیون تنوع زیستی کشور ایران – ارائه می شود.


در سطح دنیا ۱۱ نوع اکوسیستم وجود دارد که شامل اکوسیستم‌های آبی، خاکی، طبیعی، مصنوعی و… می‌شود. در کشور ما ۹ اکوسیستم از این ۱۱ اکوسیستم وجود دارد.

از ۴۲ نوع تالابی که در دنیا وجود دارد، ۴۱ نوع آن در ایران شناسایی شده است.

علاوه بر پروژه های مدیریت منابع آب ،شیوه های مدیریت مصرف (تغییر الگوی کشت به تناسب شرایط محلی، افزایش راندمان آبیاری، کاهش تلفات در شبکه‎ های آبرسانی شهری، تصفیه فاضلاب و استفاده از پساب تصفیه شده در بخش کشاورزی، تفکیک شبکه‎ های آب بهداشتی و شرب همراه با فرهنگ سازی از جمله اقدامات بنیادی است که در مبحث مدیریت مصرف آب بایستی مدنظر قرار گیرد و چه بسا که در کوتاه مدت به نتیجه نرسد؛ در حقیقت این رویکردها مُسکن نبوده بلکه علاج واقعی کار هستند)پیشنهاد می شود.
یکی دیگرازپیشنهادات ،اجرای روشهای موثر آبخیزداری نیز به عنوان ارزانترین، بهترین و موثرترین گزینه برای جایگزینی سد و انتقال آب است که بایدمورد توجه و حمایت مجلس شورای اسلامی و دولت به خصوص در تدوین برنامه های توسعه واقع گردد. چراکه در احداث منابع آبی کوچک در اغلب مناطق کشور علاوه برعدم پیچیدگی و زود با زدهی ، اجرای آنها نیز تطابق بیشتری با توزیع امکانات و عدالت اجتماعی دارد. ولی متأسفانه در کشور ما در طی سال های اخیر، به جای اینکه اصل بر یافتن گزینه ای مناسب و اقتصادی برای تأمین آب باشد، اصل بر طرح های بسیار گران، هزینه بر و بسیار مخرب مثل سد سازی یا انتقال آب بوده است که این مساله مسلما بر خلاف عدالت و مصالح اجتماعی است./ انتهای پیام

false
true
false
false
  1. robati

    درود بر دکتر جوانمرد و قلم توانایش

  2. robati

    امیدوارم جامعه جهانی به این موضوع علمی توجه ویژه ای داشته باشند، ولی متاسفانه کشورهای دنیا بر اساس منافع خود جزیره ای عمل میکنند و متاسفانه آگاهانه یا عالمانه در راستای تخریب محیط زیست حرکت می نمایند.

  3. سهیلا افکار

    درود بر خانم جوانمرد

  4. zaremanesh

    مقاله خانم دکتر بسیار جامع بود و به نکات درست و دقیقی اشاره کردن. استفاده از پتانسیل آبی یک ناحیه نمی‌تواند به تنهایی یک سازه آبی را موجه کند، بلکه اگر بناست سدی در منطقه‌ای ساخته شود باید علاوه بر دستیابی به اهداف از پیش تعریف و تعیین شده از جهت اثرات متقابل آن بر محیط زیست طبیعی و همچنین اثرات اجتماعی، اقتصادی نیز مورد ارزیابی کامل قرار گیرد.شرایط محیط زیست کشور به دلایلی همچون تحلیل رفتن برخی از شاخص‌های مهم زیستی بسیار شکننده شده و طرح‌های عظیم سدسازی اگر بر اساس معیارهای حقیقی و ارزیابی‌های کاملا جامع صورت نگیرد، بدون شک شاهد بروز مخاطرات بسیار جدی در اکوسیستم پیرامونی آن طرح خواهیم بود. اگر حفظ سرمایه های اقتصادی و اجتماعی برایمان مهم است باید توجه به حفظ پارامتر های زیستی و اقلیمی سرزمینمان را همواره پیش از طراحی سد های بزرگ و کوچک در نظر داشته باشیم تا بتوانیم به پایداری توسعه دست پیدا کنیم

  5. m.b.masoud

    با سلام و احترام.
    استاد بزرگوار خانم دکتر جوانمرد بر موضوع حیاتی و سرنوشت سازی انگشت گذاشته و بدرستی برنامه‌ریزی و سیاستگذاری بویژه با توجه همه‌جانبه به همه مسائل اجتماعی و فرهنگی آن را یکی از مهمترین راه‌هارهای پیشنهادی می‌داند.
    امیدوارم گوش شنوایی باشد و از نگاه‌های نخبگان کشور بهره لازم را ببرد.

  6. شاهین غفاری

    درود بر شما استاد عزیز
    بی‌توجهی به ملاحظات زیست محیطی، خسارات جبران‌ناپذیری به محیط‌زیست و میراث طبیعی کشور وارد کرده است که سد سازی هم یکی از اونهاست.

  7. HAMEDDEHNARY

    یکی از بارزترین تاثیرات سد همین افزایش ریزگردها در غرب کشور به خاطر تاسیس سد های کشور ترکیه در کشور عراق است که هر ساله مقدار آن نیز افزایش می یابد، اگر مسولین بتوانند همین آلودگی هوا ناشی از ریز گرد ها را درک کنند بدون شک از ساخت سد های جدید پشیمان خواهند شد

  8. رها نوری نیک

    امیدوارم کژکارکردهای سدسازی بی رویه چنان که به صراحت توسط خانم جوانمرد معرفی شدند،مورد توجه مسئولین نیز قرار بگیرد،زیرا ایران کنونی بشدت در معرض آسیب های زیانبار این مساله است و بحران های زیست محیطی جهان زنگ خطرهای جدی را به صدا درآورده اند و ایران نیز از این مساله مستثنی نیست.

  9. Sarira khodabakhshi

    بخوبی به یاد داریم که از چندین سال پیش با وجود تذکرهای مداوم متخصصان و دوستداران محیط زیست برای عدم سدسازی های مداوم، این امر صورت گرفت و کشور را به بحران آب رهنمون شد‌. با روند اجرای سیاستهای اجرایی غلط، متاسفانه شاهد درگیریهای بیشتر استانهای همجوار برای داراشدن سهم بیشتر اب استانشان خواهیم بود.

    در این مقاله دکتر جوانمرد بحران سدسازی را بخوبی به تصویر کشیده اند.

  10. مهدی حیدری

    خسته نباشید استاد بسیار مقاله خوبی بود
    متاسفانه امروزه اکثر به سود خودشان هستند
    و اگر کسی هم بخواد اقدامی بر علیه منافع آنها
    انجام بدهد بهشون اجازه نمی دهند به هر طریقی
    که شده و دولتها فقط به دنبال پول منفعت خودشون
    هستند و اصلا اهمیتی به محیط زیست نمی دهند

  11. فرشاد قبادی

    بسیار عالی و دقیق و علمی؛امیدواریم بهترین و اصولی ترین روش جایگزین سدسازی شود

  12. سید فاضل موسوی

    با سلام خدمت استاد جوانمرد
    باید خاطرنشان کرد که نظام مدیریت جهانی چه می‌خواهد و متاسفانه رخنه ای زیاد در میان رجال سیاسی ما دارند.
    اما در کشور هایی چون آمریکا که اندیشه وران و نو اندیشان جایگاه والایی دارند می توانند اینگونه مطالب را به راحتی مطرح و یا حتی به قانون تبدیل کنند مطلب مفیدی بود جزاک الله خیرا

  13. مبین شکری روزبهانی

    درود بر دکتر بابت مقاله عالی شما
    در کشور ما معادن و مانفع بسیار زیادی وجود دارد اما مشکل اصلی کشور ما در موارد محیط زیست عدم نظارت و عدم امکانات کافی به این مورد هست متاسفانه در کشور عزیزمان نطارت ضعیف است اما در بحث محیط زیست بدتر است
    امیدوارم باسلامتی به کارتان ادامه دهید

  14. مبین شکری روزبهانی

    درود بر استاد جوانمردی
    خیلی ممنون از مقاله خوبتون
    مشکل اصلی کشورمان عدم نظارت و کنترل منابع است
    اگر نظارت در کشور مخصوصا در بحث محیط زیست بیشتر شود ما این خشک سالی را میتوانیم به عقب بیاندازیم و دیگر نحوه اموزش مصرف درست به مرد است که هیچ گس به اندازه صدا و سیما نمیتوند در این مورد ایفای نقش کند

  15. سید عباس مختاری 980130900

    با سپاس از آگاهی دادن شما در این راستا جای تعجب است که چرا همایش یا سمینارهایی در این راستا به طور جد مشاهده نشده و هنوز متولیان امر گام جدی در این راستا برنداشته اند حتی بسیاری از تحصیل کردگان ما نبز هنوز به عمق این مشکل واقف نمی باشند وچه خوب که شما استاد گرامی جرقه را از کلاسهای درسی خود شروع نمودید . با سپاس از شما سید عباس مختاری دانشجوی رشته علوم دامی -درس محیط زیست

  16. سید عباس مختاری 980130900

    با سپاس از موضوع بسیار جالب شما

  17. کامران ساکی ۹۹۰۰۶۲۲۸۸

    سلام استاد امروزه اکثر کشورهای اقتصادی و قدرتمند دیگه از سد استفاده نمی‌کنند شما اگه نگاه کنید چین یکی از کشورهای پیشرو در عرصه صد سازی بوده در چند سال اخیر اما سد هاشو یکی یکی تخریب کرده چون عملا کاربردهای کمی داره و میشه از اون آب به شکل بهتری استفاده کرد و قطعا معایبش از مزایاش بیشتره یکی از دلایل خشکسالی در کشورمون همین ایجاد سدهاس که عملا دیگه کاری از دستمون بر نمیاد اما میتونیم از سرچشمه اون آب به درستی استفاده کنیم و تا حدی خشکسالی موجود در کشور رو رفع کنیم به خصوص برای کشاورزی و صنعت فولاد …تمام

  18. مهدی حیدری

    درود بر استاد جوانمرد مقاله خوبی بود
    امیدوارم که بعداز این دیگر شاهد این گونه
    کم کاری ها نباشیم و جامعه جهانی بیشتر به این مورد
    توجه داشته باشد

  19. مهدی حیدری

    سلام و درود بر استاد جوانمرد بسیار مقاله خوبی بود
    امیدواریم که بعداز این دیگر شاهد این گونه کم کاری ها
    نباشیم و جامعه جهانی بیشتر به این مورد توجه داشته باشد

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد


false